Niyifasha Esther ni umukobwa w’imyaka 26, uvuka mu muryango w’abana umunani, akaba umuhererezi iwabo.
Ubushakashatsi bw'Inteko y'Umuco bwagarutse ku Isuzumabipimo ku Murage Ndangagaciro w’u Rwanda, byumwihariko ku muco wo gusoma mu 2024/25, bwagaragaje ko urubyiruko ruza ku isonga mu kugira umuco wo gusoma ku kigero cya 77%.
Ubushakashatsi bwakozwe n’Inteko y’Umuco, bugaragaza ko abakiri bato bazi indangagaciro z'umuco nyarwanda kurusha abakuru, ndetse ko Abanyarwanda 31% badatozwa indangagaciro.
Intebe y’Inteko, Amb.Masozera Robert, yatangaje ko bamwe mu Banyarwanda bagenda bateshuka ku ndangagaciro za ngombwa z’umuco w’u Rwanda, asaba ababyeyi kongera imbaraga mu burere baha abana babo kuko umuryango ari ryo shingiro ry’uburezi bwose.
Umuhanzi umwe wo hambere yarateruye ati “Ab’ubu,” abigira gatatu, ubundi atangira kubahanura ati “Nimwigire hino tuganire, mbagire inama nanjye njijuke, ndabona ab’ubu mudusiga, mukishaka mukibura.” Ukurikije ibyo yaririmbye, yerekanaga ko abo yitaga “ab’ubu,” basa n’abataye umuco ukurikije ibyo bakora, kandi Umunyarwanda yaravuze ati “agahugu katagira umuco karacika”.
Ubuyobozi bw'Inteko y'Umuco bwatangaje ko mu rwego rwo gusigasira no kumenyekanisha ibyiza nyaburaga biri mu Karere ka Rusizi n’ibirango by'umuco w'abatuye ku birwa byo mu Kiyaga Kivu, buteganya kubaka Ingoro Ndangamuco ku Kirwa cya Nkombo.
Ishuri rya Sainte Bernadette de Kamonyi ni ryo ryegukanye igikombe cy’amarushanwa y’umuco mu mashuri yo mu Rwanda nyuma yo guhigika andi mu mikino ya nyuma yabereye mu Karere ka Muhanga mu mpera z’icyumweru twasoje.
Abanyeshuri bo muri kaminuza 23 zo mu Rwanda batangiye amarushanwa yo gusoma no kwandika agamije kubatoza umuco wo kwandika ibitabo ku ngingo zitandukanye zirimo n’amateka y’u Rwanda ndetse no kwiga indangagaciro ziranga Abanyarwanda.
Minisiteri y'Ubumwe bw'Abanyarwanda n'Inshingano Mboneragihugu, MINUBUMWE, ku bufatanye n'Inteko y'Umuco, yateguye igikorwa cyo kumenya no gushimira ku mugaragaro indashyikirwa mu bikorwa biteza imbere umuco Nyarwanda.
Bamwe mu rubyiruko rwiga muri za Kaminuza n’amashuri makuru mu Rwanda ruririmba rukanabyina imbyino gakondo rugaragaza ko rwishimira uko izi mbyino zongeye guhabwa agaciro mu birori bitandukanye, rugahamya ko ko ari ugusigasira umuco kandi bakaninjiza amafaranga.
Abize mu Ishuri Ribanza rya APEC Ikibondo, bahize gufatanya kubaka ikigo cyo kurengera umuco no guteza imbere imyidaguduro, muri gahunda yo kwitura ineza y’aho bavomye uburere bw’ibanze mu buto bwabo.
Itegeko Nshinga rya Repubulika y’u Rwanda ryo mu 2003 ryavuguruwe mu 2015, rifata Umuco Nyarwanda nk’inkingi ya mwamba ifasha kubaka no gushimangira mu Banyarwanda imitekerereze, imyifatire, imyitwarire n’imigirire ibaganisha ku iterambere rirambye, riha kandi leta y’u Rwanda inshingano yo kurengera no guteza imbere umuco w’u Rwanda.
Perezida Emmanuel Macron yagaragaje ijambo rikomoka mu Rwanda nk’urugero rwo kwaguka kw’ururimi rw’Igifaransa mu bihugu bihuriye mu muryango OIF (Organisation Internationale de la Francophonie).
Mu Karere ka Huye ku Ngoro Ndamurage y’Imibereho y’Abanyarwanda hizihijwe umuganura w’abana, hazirikanwa ko nabo bakeneye kumenyeshwa umuco nyarwanda.
Bamwe mu babyeyi bo mu Karere ka Nyanza bavuze ko umuco wo kuganuza ababyeyi ku byo abana baba bejeje ugenda ucika, bagasaba abakiri bato kwisubiraho.
Itorero Inkindi n’Amariza rigamije gukundisha abakuru n'abato cyane cyane urubyiruko umuco n’imbyino gakondo , ryateguye umwiherero w’amezi atatu mu rwego rwo gufasha abana bari hagati y’imyaka 3 na 18 kwiga imbyino n’umuco gakondo muri iki gihe cy’ibiruhuko.
Abaturage bo mu mirenge ya Muganza, Bugarama, Gikundamvura na bimwe mu bice by’imirenge y’Akarere ka Rusizi, iyo hari umuntu wabo witabye Imana yari asanzwe asenga bamuherekeza bamubyinira.
Igihugu kigira demokarasi iyo gifite imiyoborere abaturage bacyo bagizemo uruhare ku buryo uba usanga umuturage aza ku mwanya wa mbere muri byose, aho umuyobozi abona umuyobozi nk’umuntu ukwiye gukorera umuturage.
Iyo ufunguye urubuga urwo arirwo rwose kuri internet, biragoye ko amakuru ushaka yaza mu rundi rurimi kubera ko mu myaka myinshi ishize kuva hatangira ikoreshwa rya internet, ururimi rw’Icyongereza rusa nk’urwihariye imikoreshereze yayo.
Inteko y'Umuco yavuze ko yiyemeje kubungabunga no kumenyekanisha ahantu ndangamurage hatandukanye ndetse inasaba abaturage bahaturiye ubufatanyabikorwa kugira ngo ibigereho neza kurushaho.