Ubwubatsi bwa Kinyarwanda, ibyerekana ubumenyi buhambaye bw’Abakurambere

Yanditswe na Mutangana Steven
Kuya 17 Nzeri 2020 saa 01:57
Yasuwe :
0 0

Abakurambere b’Abanyarwanda bari bafite ubumenyi buhambaye mu bikorwa bitandukanye. Bimwe muri byo bigaragarira mu bwubatsi. Guhera mu kurambagiza ikibanza, ibikoresho byifashishwaga, ibipimo mu gusiza, ibice bitandukanye bahaga inzu, isuku n’imitako byose byitabwagaho mu buryo bwihariye.

Nk’uko tubisoma mu gitabo “Rwanda traditional dwelling” cyanditswe na Kanimba Misago Célestin na Lode Van Pee, mbere yo kubaka inzu, Abanyarwanda ba cyera babanzaga guhitamo aho izubakwa. Bikitonderwa nk’ibindi byose bakoraga birinda inkurikizi izo arizo zose.

Niyo mpamvu babanzaga kuraguza, imana zakwera, bagatangira imirimo yo gusiza ikibanza, naho imana zakwirabura, abapfumu bakavuga ibikurikizwa kugira ngo ikibanza kitazakenya abazagituramo.

Ibyiciro by’imirimo y’ubwubatsi byabaga ari bibiri ari byo gusiza no kwegeranya ibikoresho no kubaka nyirizina. Inzu ya Kinyarwanda yubakishwaga imiganda igizwe ahanini n’umusave, umubirizi n’umuvumu. Bakoreshaga kandi imbariro zabaga zigizwe n’imisekere, imbingo, imbabaza, imisororo, iminaba, imitiritiri, imicundura, imikindo, cyangwa imishurushuru.

Muri ubwo bwubatsi bwa gakondo basakazaga ubwatsi. Bifashishaga umukenke, uruguhu, ishinge cyangwa urukangaga. Imigozi yabaga ari imihotore, imivumu, imika cyangwa ibirere.

Mu mirimo y’ubwubatsi, nk’uko iki gitabo kibisobanura, yabaga igizwe n’ibyiciro by’ingenzi nko gusiza ikibanza, umugero no kuboha igisenge.

Ubuhanga mu gupima ahajya inzu no gutunga igisenge

Mu byagereranywa n’imibare ihambaye ab’ubu bakoresha ibipimo bya kijyambere, abakurambere bari bazi gukora umurongo w’uruziga ugaragaza umuzenguruko w’inzu izubakwa.

Uti babigenzaga bate? Bashingaga urumambo mu kibanza hagati, bakarushumikaho impera imwe y’umugozi ureshya n’umurambararo w’inzu bifuza kubaka, ku yindi mpera y’umugozi bagashumikaho isuka, umugozi uko wakareze bagacisha ya suka uruziga rwerekana umugero.

Ubuhanga bwatangaje abashakashatsi batandukanye ni ubwo kugagaza igisenge. Mu yandi magambo, ni ukuboha igisenge cyangwa kugitunga. Bigaragara ko cyera iyo bamwe babaga basiza ikibanza, abandi babaga batangiye gutunga igisenge cy’iyo nzu.

Iyo igisenge cyamaraga kuzura bakirambikaga hagati mu mugero, bakakizamura ku nkingi, bakakigeza ku burebure bw’inzu bifuza. Mu mugero bakahashinga imiganda, bakayigonda ikinjira muri cya gisenge, bakayikomerezaho baboha kugeza ku butaka.

Uruhande rw’igisenge rureba imbere mu nzu, barubohaga banogereza, dore ko mu myubakire y’inzu ya Kinyarwanda igisenge cyagaragazaga ubwiza bwayo.

Ipfundo ryacyo ryomekwagaho agakoko kaboshywe ukwako kagizwe n’imbabaza zisobekeranye hakoreshejwe imboho y’ubuhuruture, ako gakoko kakagaragaza mu gisenge hagati.

Urubariro rw’ingezi bitaga urubariro rwa koma nirwo rwatandukanyaga igisenge n’igice cy’inzu cyo hasi. Urwo rubariro kandi rwagiraga igisobanuro mu myemerere. Bemeraga ko rwatsindaga uwashakaga kuroga inzu, hakaba n’ibyaziraga bijyanye na koma. Ikindi cyakorwaga mu mihango yo kubaka inzu ni umuhango wo kwakira inzu wakorwaga mu guhuza igisenge cyatunzwe mbere n’igice cyo hasi.

Gutera inkingi byakorwaga inzu isa n’igana ku musozo. Inkingi bazikorezaga imyashi kugira ngo idatobora igisenge. Mu gusakara, baheraga ku bibero by’inzu bagana ku gasongero. Mbere yo gutaha inzu, umupfumu yabanzaga kugenzura ko iby’iyo nzu ari ubuhoro.

Amazina y’ibice by’inzu ya Kinyarwanda

Ibice by’imbere mu nzu ya Kinyarwanda byari bigizwe n’inkomanizo z’umuryango, imfuruka ebyiri, umugendo, uruhimbi, ikirambi, urubumbiro, ku rwuririro, uburiri, igisasiro, ivure, akagege, mu mirambizo, mu mbere.

Amwe mu mazina y’inkingi harimo nk’inkingi ya kanagazi, iya mbonabihita, iy’akagege, iy’amacumu, iy’imbere, iy’indamurano, iy’isoni n’inkingi y’iziko.

Mu gice cy’inyuma cy’inzu cyabaga kigizwe n’irebe ry’umuryango, igitabo cy’inkomane, igitabo cya nyirantarengwa, uruhamo rw’umuryango, ibibero by’inzu, agasongero n’amashyoro.

Muri iyi myubakire, Abanyarwanda bemeraga ko ipfundo ry’igisenge rizengurutswe n’imideende ine, uwa mbere ugasobanura ijuru aho Imana iba, uwa kabiri ugasobanura ikirere, uwa gatatu ukerekana Isi ituweho n’abantu, uwa kane ugasobanura ikuzimu, iwabo w’abapfuye. Mu muco kandi nta warengaga igitabo cya nyirantarengwa atabanje kuvunyisha.

Inzu yakorerwaga isuku cyane, ikanashyirwamo imitako itandukanye. Muri iki gitabo basobanura ko hakoreshwaga inyegamo, inkingi, uruhimbi byatakishwaga amase y’inka. Mu burasirazuba hakoreshwaga umutako w’imigongo yadukanywe n’Igikomangoma Kacyira umuhungu wa Kimenyi Umwami wo mu Gisaka.

Amazina y’imitako ya Kinyarwanda tuzayabagezaho ubutaha, nayo yakozweho ubushakashatsi bwimbitse n’Ikigo cy’Igihugu cy’Ingoro z’Umurage w’u Rwanda.

Aho umuntu yabaga atuye, habaga hagizwe n’ibice bibiri by’ingenzi ari byo urugo n’inzu, byombi byabaga byubatse muviringo. Iteka irembo ry’urugo ryabaga riteganye n’umuryango w’inzu. Imiryango yifite yaturaga ahantu hagutse hari urusobe rw’ingo, inzu n’ibikari.

Muri iki gitabo kirimo ibyavuye mu bushakashatsi, bigaragara ko urugo rw’Umwami Yuhi V Musinga i Nyanza rwari urwunge rw’inzu 16 zizengurutswe n’urugo runini, irembo ryari rimwe rireba ku karubanda. Hafi yaho hari inzu zigera kuri 34 abagaragu batuzwagamo bitewe n’imirimo yabajyanye ibwami.

Horana Imana murage mwiza!

Mutangana Steven, Umusomyi wa IGIHE.COM


Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE
Kwamamaza

Special pages
. . . . . .