Umugenzuzi mukuru w’imari n’umutungo by’igihugu Biraro Obadia yagaragarije Inteko Ishinga Amategeko, imitwe yombi raporo ku mikoreshereze y’imari n’umutungo by’igihugu y’umwaka wa 2011 – 2012. Muri iyi raporo agagaza ko ibigo byahujwe ari byo byagaragayemo amakosa menshi. Naho miliyoni zirenga 22 z’amanyarwanda zirarigiswa.

Iyo raporo yagejejwe imbere y’Inteko kuri uyu wa gatatu igaragaza uburyo imari yakoreshejwe, amafaranga yakoreshejwe bitari ngombwa cyangwa hadakurikijwe amategeko, niba harabaye inyerezwa cyangwa isesagura ry’umutungo rusange.

Ingengo y’imari ya Leta yakoreshejwe n’inzego za Leta, gahunda n’imishinga bya Leta yanganaga na miliyari 1377 z’amafaranga y’u Rwanda. Nk’uko bigaragara muri raporo y’Umugenzuzi Mukuru, mu igenzura ryakorewe inzego n’imishinga 129 zakoresheje amafaranga agera kuri 75% by’amafaranga yari gukoresha muri uyu mwaka.

Inyinshi mu nzego zakorewe igenzura zaranenzwe kuko ku maraporo 134 yakozwe n’Umugenzuzi w’imari ya Leta, raporo 97 ni ukuvuga 72% by’amaraporo yose yakozwe zanengaga, naho 28% by’amaraporo arashima.

Mu gutunga agatoki inzego zakoresheje nabi umutungo w’igihugu, umugenzuzi mukuru akaba yibanze ku bigo byakomatanyijwe kuko ari byo byagaragaje ibibazo bitandukanye mu ikoreshwa ry’imari ya Leta.

Leta yahombye miliyari zirenga eshatu kubera ko ibigo byakomatanyijwe bitishyuje imyenda yagombaga kwishyuzwa mbere y’uko bihurizwa hamwe n’indi mitungo yagendaga ititabwaho neza. Ibigo ahanini byatumzwe agatoki ni ibigo byinjiza amafaranga nk’ikigo cy’igihugu gishinzwe iterambere n’ikigo cy’igihugu gishinzwe ubuzima n’ibindi.

Nka miliyari eshatu na miliyoni 68 z’amafaranga y’u Rwanda zagendeye mu bibazo birebana n’amasoko yatanzwe nabi kuri ba rwiyemezamirimo, aho hari abagendaga basiga imirimo itarangiye bari barishyuwe miliyoni zirenga 300 z’amafaranga y’u Rwanda.
Mu makosa yakozwe mu birebana n’itangwa ry’amasoko, nk’ikigo cy’igihugu gishinzwe ubwikorezi cyatanze isoko nta pigana bituma gikoresha arenga miliyari 3 yagombaga gukoreshwa umuhanda wa km 15,3 za Jomba-Shyira mu karere ka Nyabihu.

Muri rusange iyi raporo igaragaza ko miliyoni zigera kuri 85 z’amafaranga y’u Rwanda zakoreshejwe mu gusesagura mu bigo bitandukanye. Miliyoni 564 z’amafaranga y’u Rwanda ntiyakaswe mu bigo bitandukanye kugira ngo zinjire mu kigega cya Leta nk’imisoro.

Naho miliyoni 548 z’amafaranga y’u Rwanda zahombejwe n’ikigo kibika imiti cya CAMERWA n’ibitaro byitiriwe Umwami Fayçal kubera imiti byabitse ikarenza igihe. Miliyoni zirenga 22 z’amanyarwanda zarigishijwe mu bikorwa bitandukanye muri forode ku nyungu z’abantu ku giti cyabo.

Ku rundi ruhande ariko, iyi raporo igaragaza impinduka zabayeho kuko umwaka ushize raporo 11 zihwanye na 9% arizo zonyine zitanenzwe. Inzego ubu zatanze raporo izira inenge ni 37 zirimo Minisiteri y’ubuhinzi n’ubworozi, Minisiteri y’umutungo kamere, Minisiteri y’ibikorwa by’umuryango w’Afurika y’i Burasirazuba, Minisiteri y’abakozi ba Leta n’umurimo, Minisiteri y’ubucuruzi n’inganda, Minisiteri y’urubyiruko, Intara y’i Burasirazuba, Intara y’Amajyepfo, Intara y’Amajyaruguru, Umutwe w’Abadepite, Sena, Urukiko rw’Ikirenga, Ibiro bya minisitiri w’intebe, Ikigo gishinzwe kugenzura imirimo ifitiye igihugu akamaro, “Universal Access Fund” (icungwa na RURA) n’imishinga 21.

Mbere yo kwakira iyi raporo, abadepite n’abasenateri babajije ibibazo bitandukanye. Bamwe bagaragaje ko bishimiye iyi raporo ariko hari n’abagaragazaga ko hakiri inzira yo kugenda mu gihe hakiri amafaranga ya Leta akoreshwa nabi.

Depite Nyirarukundo Ignacienne yagize ati “Ndumva nta mpamvu yo kwishima mu gihe hakiri amafaranga ya Leta asesagurwa. Ni gute abantu bapfusha ubusa imiti kandi bazi ukuntu ihenda?!”

Yakomeje agira ati ’’Nta mpamvu yo gupfusha ubusa umutungo w’igihugu nubwo ryaba ifaranga rimwe.’’

Nyuma yo kwakira iyi raporo, ubu Inteko igije kuyisuzumira muri komisiyo ishinzwe gukurikirana imikoreshereze y’imari n’umutungo by’igihugu.