Uko ibyorezo bitanu bikomeye mu mateka y’Isi byarangiye

Yanditswe na Dufitumukiza Salathiel
Kuya 5 Nzeri 2020 saa 11:05
Yasuwe :
0 0

Nubwo hari ibyorezo byagiye bikendera bigasiga bimazeho abatuye mu duce tumwe na tumwe ku Isi, hari izindi ndwara z’ibyorezo abavuzi bashoboye guhagarika ikwirakwira rya zo.

Nk’uko ikiremwa muntu kigenda gikura mu mibereho ya cyo, n’indwara zandura niko bigenda. Abantu batura begeranye ubwabo, begeranye n’inyamaswa; akenshi hakagaragara n’isuku nkeya n’imirire iciriritse bigaha icyuho indwara.

Bivugwa ko ubucuruzi bwambukiranya inyanja ari bwo ntandaro y’ikwirakwiza ry’indwara zandura, ziganisha ku byorezo bya mbere mu Isi.

Dore uburyo ibyorezo bitanu byari bifite ubukana mu Isi byaje kurangira.

Plague of Justinian

Ni icyorezo cyadutse mu bwami bw’Abaromani bwitwaga “Byzantine Empire” ahagana mu myaka ya 54-549, bivugwa ko cyakomotse ku binyampeke Misiri yohererezaga ubu bwami nyuma yo gutsindwa bukayiyobora.

Iki cyorezo giterwa n’agakoko kitwa Yersinia pestis gakomoka ku binyamabere bito nk’imbeba. Bivugwa ko imbeba zariye kuri ibyo binyampeke ari zo zatumye iki cyorezo kigera mu bantu.

Ku muvuduko udasanzwe, iki cyorezo cyakwirakwiye u Burayi, Afurika y’Amajyaruguru, Aziya, na Arabia; aho cyahitanye ababarirwa hagati ya miliyoni 30 na 50, bikekwa ko ari kimwe cya kabiri cy’abari batuye Isi.

Umwarimu w’amateka muri kaminuza ya DePaul, Thomas Mockaitis, avuga ko”Abantu icyo gihe nta bundi buryo bumvaga bwabafasha kukirwanya butari ukwitandukanya n’abakirwaye.”

Uyu mwarimu akomeza avuga ko atekereza ko kugira ngo kirangire byatewe n’uko abenshi mu bari basigaye aho iki cyorezo cyari bari bafite ubudahangarwa mu mubiri.

Black Death (Urupfu rwirabura)

Nyuma y’imyaka isaga 800, na none ka gakoko ka Yersinia pestis karagarutse kibasira u Burayi. Ubwo hari mu mwaka wa 1347, bivugwa ko icyorezo cyiswe “Urupfu rwirabura” cyahitanye abasaga miliyoni 200 mu Burayi, mu gihe cy’imyaka ine.

Mwarimu Mockaitis avuga ko na muri iyi myaka nabwo abantu batari bakamenye guhangana n’icyorezo. Icyo bamenye gusa n’uko kwegerana byongeraga ibyago byo kwandura.

Ibi byaje gutuma hari abayobozi bamwe bategeka ko abasare bageze mu gace vuba bajya bashyirwa mu kato kugeza bigaragaye ko nta burwayi bafite.

Bijya gutangira, abasare bagumishwaga mu mato mu gihe cy’iminsi 30, bakabyita “trentino”, nyuma baza kubikaza biba iminsi 40 byitwa ‘quarantino”, ari naho hakomotse ijambo “quarantine” rigatangira no kubahirizwa mu burengerazuba bw’Isi.

Mwarimu Mockaitis avuga ko “hari ikintu kinini ibyo byafashije.”

The Great Plague of London

Nyuma y’uko icyorezo cyiswe “Urupfu rwirabura” gikendereye, umujyi wa Londres mu Bwongereza nta gahenge wagize. Na none ka gakoko kagiye kahagaruka buri nyuma y’imyaka 10 kuva mu 1348 kugeza mu 1665. Ni ibintu byabaye inshuro 40 mu myaka isaga 300.

Muri buri myaka 10 iki cyorezo cyahitanaga 20% by’abagabo, abagore n’abana batuye i Londres.

Ibi byatumye mu wa 1500 mu Bwongereza hashyirwaho amategeko yo kuvangura no gushyira mu kato abagaragayeho uburwayi.

Ingo zirimo abarwayi zagiye zishyirwaho ibimenyetso, umuntu ufite umuryango urwaye nawe akaba afite ikimenyetso igihe agiye mu bandi; ndetse n’inyamaswa nyinshi zarishwe cyane cyane injangwe n’imbwa kuko zavugwagaho gukwirakwiza icyorezo cyane.

Ibikorwa by’imyidagaduro ihuriza abantu benshi hamwe byarahagaritswe, n’abarwayi bafungiranwa mu ngo zabo ngo badakwirakwiza iki cyorezo. Ku nzugi z’ingo zabo hashyirwaga ikimenyetso cy’umusaraba utukura, abakandikaho n’amagambo agira ati”Mana utugirire ubuntu.”

Iki cyorezo ku nshuro yacyo ya nyuma mu 1665, cyahitanye abantu ibihumbi 100 muri Londres, mu gihe cy’amezi umunani gusa.

Bivugwa ko iki cyorezo cyahoshejwe n’uko gufungira abarwayi mu ngo no gushyingura abishwe na cyo mu mva rusange.

Smallpox

Iki ni icyorezo cyadutse mu kinyejana cya 15, kikibasira u Burayi, Aziya, n’ibihugu by’Abarabu, bivugwa ko cyishe 30% mu bakirwaye, abagikize na bo bagasigarana inkovu. Ugereranyije n’ibindi byorezo byageze mu Burayi, iki nicyo cyahishe abantu bake.

Ku rundi ruhande bivugwa ko abakomokaga muri Mexique na Amerika by’uyu munsi nta budahangarwa na buke imibiri yabo yari ifite imbere y’iki cyorezo.

Mwarimu Mockaitis avuga ko”Mexique yagiraga miliyoni 11 z’abaturage yasigaranye miliyoni imwe nyuma y’iki cyorezo.”

Nyuma y’umwaduko w’iki cyorezo na none nibwo bwa mbere habonetse urukingo.

Mu kinyejana cya 18, umuganga w’Umwongereza Edward Jenner, yavumbuye ko inka zifite agakoko kitwa “cowpox” zishobora kuvamo urukingo rwa Small pox. Ni isuzuma uyu muganga yakoreye ku mwana w’imyaka icyenda.

Nyuma y’uko Jenner akoze urukingo akanatangaza ko rushoboye kuvura Smallpox mu 1801, mu 1980 ishami rya Loni ryita ku buzima OMS ryatangaje ko iki cyorezo cyaranduwe burundu ku Isi y’abazima.

Cholera

Mu ntangiriro z’ikinyejana cya 19, indwara ya Cholera yadutse mu Bwongereza ihitana ibihumbi by’abantu. Mu gihe bamwe bavugaga ko yaturutse ku mwuka uhumanye uzwi nka “miasma”, hari abandi bavuga ko yaturutse ku mazi abatuye mu mujyi wa Londres banywaga yanyuze mu matiyo atameze neza.

Umuganga w’Umwongereza John Snow, yaje kubikoraho ubushakashatsi, yemeza ko amatiyo ayobora amazi muri uyu mujyi ariyo ntandaro y’iki cyorezo kuko ayanduza, anasaba inzego zibishinzwe guhita zikuramo ayo matiyo.

Bivugwa ko barwayi bapfaga ari bwo batangira kugaragaza ibimenyetso by’iki cyorezo.

Nubwo iki cyorezo cyaranduwe burundu mu bihugu byateye imbere, kiracyagaragara mu bihugu bikiri mu nzira y’amajyambere, ahataboneka ubuvuzi bukwiye n’ahatari amazi meza.


Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE
Kwamamaza

Special pages
. . . . . .