Umunyarwandakazi n’umutima w’u Rwanda

Yanditswe na Kanyange Gaudiose
Kuya 27 Ukuboza 2020 saa 04:00
Yasuwe :
0 0

Umutima ni inyama cyangwa igice cy’ikintu kiri imbere. Aho kiri ni ho haba hari ishingiro ryo kubaho kw’icyo kintu. Urubuto rwa avoka twavuga ko ari umutima wayo. Umutima w’umuntu ni inyama igira akazi gakomeye kugira ngo akazi gakomeye ko gukwiza amaraso mu mubiri kandi amaraso niyo akwirakwiza intungamubiri zose mu mubiri w’umuntu, bityo umuntu akabasha kugira ubuzima.

U Rwanda rugira umutima

Igihugu cy’u Rwanda kigira na cyo umutima. Nk’uko umuntu abaho mu gihe umutima we ugitera ni nako u Rwanda rubaho ari uko rufite umutima mu gitereko.

Umutima w’u Rwanda ni umuzi rukumbi uzamukiraho Umuco nyarwanda. Imico yose ya buri munyarwanda iba ishingiye ku muco rusange w’Abanyarwanda. Iyo mico myiza Abakurambere bubatse bikagera aho iba karande ni yo ibatandukanya n’abanyamahanga. Umuntu ushoboye kugira iyo mico ku rwego rwuzuye yitwa Imfura. Utayifite na gato yitwa igipfamutima.

Ibiranga imfura ni ukugira indangagaciro zose kandi mu rwego rwo hejuru. Iki kintu ni cyo Abanyarwanda bose basabwa kugeraho. Kubigeraho ni uguhora umuntu abigerageza, abana babitozwa bakiri bato. Nabo kandi bagahora bashyiramo intege ngo batere imbere muri byo.

Gusa ku bw’Abakurambere, umutima ugomba no kuba muri buri kintu kiri mu Rwanda. Ibiremwa byose byo mu Rwanda bigomba kugira umutima. Urugero: inka zasabirwaga umutima wo kurumbuka zigakamwa zikanonsa izazo.

Abanyarwanda bahaga agaciro Umutima w’u Rwanda cyane kuko banakoraga amasengesho yo kuwusaba Imana. Bakabikorera ku Musozi wa Kigali. Byabaga mu muhango w’Ubwiru witwa Inzira y’ishora, umuhango ubu twagereranya n’Iteganyamigambi ry’igihe kirekire (Vision 2050). Ariko wo ukaba ugena ivugurura ry’ibintu byose bigize u Rwanda.

Hari umugani w’ikinyarwanda ugira uti: Kami ka muntu ni umutima we. Ugaragaza ko umutima ari umutware w’umuntu. Umunyarwanda akora icyo umutima we umubwiye naho icyo umubujije akakireka. Umutima rero cyangwa se umutima-nama ni wo utuma umuntu ahitamo ikiza cyangwa ikibi.

Ntabwo ubwonko ari bwo buyobora umunyarwanda. Ayoborwa n’umutima kuko ariwo ushaka ikintu. Ni wo umuha inzira akoresha. Ukora ibintu bibi bavuga ko atagira umutima, ko ari igipfamutima, ko atagira umutima mu nda n’ibindi. Umutima niwo ushima, umuntu akavuga ati: ‘’ibyo uvuze binkoze ku mutima’’.

Umugore Mutima w’urugo

Kubera akamaro umugore afitiye u Rwanda nawe Abakurambere bamwise umutima w’urugo. Urugo ni intangiriro y’igihugu. Akamaro umugore afitiye urugo ni nk’ako umutima ufitiye umubiri w’umuntu. Umugore niwe Imana iremeramo umuntu mushya. Akigera ku Isi niwe uhamumenyereza, akamutoza kuhaba. Mu myaka itandatu ya mbere, umugore niwe umwubaka, akazabizamukiraho mu myaka y’ubuzima bwe bwose.

Baca umugani ngo umwana apfa mu iterura. Ni muri icyo gihe ahanini aba ari kumwe na nyina. Iyo akuze nabi akaba igipfamutima akiri muto ikinegu kiza kuri nyina, bati “ni uwa nyina”. Yaba mwiza bati ni umukobwa w’umutima.

Umunyarwandakazi w’umutima amenya ibyo mu rugo, amenya gahunda y’ibyaho byose, ni umuhuzabikorwa w’ibyo mu rugo. Akorana n’umugabo we ariko niwe ubishobokerwa kurusha umugabo uba kenshi afite izindi nshingano zo hanze y’umuryango. Umugabo aba hafi umugore we, agashyiraho ake, maze urugo rugatunga rugatunganirwa. Ni uko rero baca umugani ngo “ukurusha umugore akurusha urugo”.

Ubundi ntabwo umugore yagombye gusaba uburenganzira bwo kubaho. Ni we nyina w’abantu, kandi uko aremye bimuha uburenganzira n’ubushobozi bwo gukora byinshi kandi bitandukanye. Kirazira kuvutsa umugore ubuzima kandi ariwe ubutanga. Kwica umugore ni amahano n’umuvumo.

Iyo byabaye hari ibikorwa kugira ngo amaraso ye atagira ingaruka ku buzima bw’abasigaye. Umugore ashoboye kandi ashinzwe kwiteza imbere cyane cyane guteza imbere umuyango mugari. Kwitwa Mutima w’urugo ni nk’uko umugore yagereranywa na moteri ituma imashini igize urugo ikora.

Umunyarwandakazi arwana ku buzima bw’umuryango we. Agira uruhare mu gukemura ibibazo by’umuryango mugari. Arwana cyane ku ibanga ry’urugo, agaharanira ko ibibazo afitanye n’umugabo we bikemukira mu rugo batarinze kwiha rubanda. Iyo binaniranye amenya uburyo buhuriweho bwabafasha kugera ku bwumvikane.

Agira uruhare mu gukemura ibibazo mu miryango cyangwa mu baturanyi. Agira uruhare mu bikorwa by’umutekano. Mu gihe cy’intambara mbere y’Ubukoloni yabaga ari mu mihango yo gutuma umugabo ku rugamba atsinda. Aribyo bitaga “kwaha impumbya” no “gufata iry’iburyo”.

Ndetse abagore banayoboraga ingabo. Hari abagabekazi bayoboye ibitero, urugero ni nka Nyirakigeri Murorunkwere nyina wa Kigeri IV Rwabugiri mu gitero kimwe cyo ku idjwi. Iki gitero cyitwa Igitero cya Nyirakigeri. Hari n’abagore babaye abatware b’ingabo nka Berabose mwene Rwabugiri. Yatwaye ingabo zitwaga Imvuzarubango. Mucyaho yatwaye umutwe w’ingabo ”Abazirakugisha’’ n’abandi.

Mbere y’Ubukoloni abagore bakomeje kubaka u Rwanda buri wese mu rwego rwe. Mu Bwami umuhungu yategekanaga na nyina kugira ngo atava aho agira icyo yangiza ku Bwami. Ntabwo yategekanaga n’umugore we. Kandi iyo yabaga akiri muto nka Gahindiro wimye ari uruhinja ni nyina wabaga amutegekera igihugu.

Umunyarwandakazi mu ngendo y’undi

Ubukoloni bwifashishije umugore kugira ngo buyobore Abanyarwanda. Bashyizeho uburyo bushya bwo kubaho k’umuryango nyarwanda. Imico y’abanyaburayi yagombaga kwinjira inyuze ku mugore. Imico n’amategeko ngengamyitwarire bazanye byagombaga kuyobokwa n’abagore kugira ngo nabo babyinjize mu rubyaro rwabo ubuziraherezo.

Mu mashuri naho, abazungu nibo bigishaga mbere batoza abahungu kuzaba aba evolues. Ni ukuvuga umeze nk’umuzungu, uzamutse akagera ku buzungu we yahabwaga ikarita yitwa: la Carte du mérite civique.

Bene uyu mugabo ntabwo yabaga ashobora kumvikana n’umugore, bashiki be, n’abandi banyarwanda muri rusange. Yabaga afite imitekerereze y’abazungu, bityo ntahuze n’umugore we. Uko umugabo we yabaga ari igikoresho cy’abazungu, ni ko nawe yabaga igikoresho cy’umugabo we. Uburere bw’abana babo bwabaga bubazwa umugabo.

Abagore bagombaga kugendera kuri gahunda y’abigishwa. Amadini nayo afasha umugore guca bugufi, akagira imyitwarire y’indangagaciro bya gikirisitu by’abagore b’abazungukazi. Aba bo bari barabimenyereye kuko ni wo muco wabo.

Tariki ya 1 Ugushyingo 1793 Umugore w’umufaransakazi witwa Olympe de Gouges bamuhaye igihano cyo kwicwa aciwe umutwe kuko yari yanditse inyandiko ku burenganzira bw’abagore kuko bari batsikamiwe cyane.

Kwitwara nk’abazungukazi ni umuco wagiye ukura cyane, abana bakabikuriramo nabo bakazabiraga ababo. Muri make abagore bagiye bumva ko kubaho no kwitwara nk’abazungukazi ari byo byiza. Ibikoresho by’amoko yose, byaba ibyo ku kazi, ibyo mu rugo, ibyo kwisukura, ibyo kwikesha kw’abagore, imyenda, ubumenyi bwo gukora ibintu hafi ya byose n’ibindi bagiye bigana abazungu.

Byatumye hanabaho ubunebwe bwo guhanga kuko hafi ya byose abanyamahanga babitanga. Imyigishirize mu mashuri yagiye ituruka kuri gahunda z’abazungu, ibitabo abana bigiragamo bigiye ahanini birimo imico y’abazungu cyangwa abirabura bayobotse iby’abakoroni.

Muri make, ukubaho kw’Abanyarwanda kwabaye uk’uko abazungu babigennye. Umushakashatsi w’umunyamateka witwa Jean Pierre Chretien yabyise La reconstruction mentale, bisobanuye ko habayeho guhindura imyumvire n’imitekerereze by’Abanyarwanda. Yabyanditse mu gitabo yise Le defis de l’ethnisme. Amadini yabigizemo uruhare rukomeye.

Abanyarwanda ntibigeze babona umwanya wo kureba, ngo bashungure ibijyanye n’umuco wabo babe aribyo bakomerezaho kubaho. Uko ibintu byagiye byinjira bivuye mu bazungu, ni ko bagiye babyakirana urukundo rwinshi by’umwihariko abanyarwandakazi.

Ni na ko kandi ababyeyi bagiye babitoza abana babo. Byageze aho kubaho nk’abazungu aribyo bihabwa agaciro, urugero kuvuga Ikinyarwanda ushyizemo ijambo ry’icyongereza cyangwa igifaransa akabonwa nk’umunyabwenge, ukomeye. Utabizi akagaragara nk’umunyamusozi. Byanageze n’aho bamwe mu babyeyi babuza abana babo kuvuga Ikinyarwanda kugira ngo bamenya uruzungu nka banyira rwo.

Ibi byatumye ibiranga umuco nyarwanda bigenda bizimira gahoro gahoro. Umutima wagiye uburirwa umwanya, abanyarwandakazi aribo ba Mutima w’urugo batwarwa n’ibigezweho ku bwinshi. Abakurambere basize bavuze ko kubona isha itamba ugata uruhu wambaye ari ikosa.

N’abanditse bakomereje ku myandikire iva ku mitekerereza y’abazungu. Abanditse ku Muco Nyarwanda bo ni mbarwa kuko byiswe ibishenzi hafi ya byose. Ijambo Ibishenzi biva ku ijambo singe bivuze inguge. Abakoloni bakaba barasanishaga ibya gakondo n’uko ari iby’inguge kuko bavugaga ko abirabura ari inguge. N’ubu ibya Gihanga nk’uko Abanyarwanda bita ibya gakondo yabo, bamwe ntibatinya kubyita ibishenzi cyangwa ibishitani.

Mu gushaka kwigarura bisaba gukora ubushakashatsi kuko byinshi Abanyarwanda babayemo ubu ni imico y’abanyamahanga cyane cyane ababakolonije. Bisa nk’aho kugaruka ku isoko y’Umuco Nyarwanda ariwo Mutima w’u Rwanda biruhije.

Gahunda yo kugaruka ku murage gakondo nabyo bisa nk’aho ari gahunda y’Ikusanyabukungu (Globalisation) ibigena. Birasaba ko abagore n’abakobwa batekereza icyo kwitwa Mutima w’urugo bivuze mu myumvire ya Kinyarwanda. Nibo bafite inshingano yo kugarura u Rwanda mu bunyarwanda bwarwo.

Ubwanditsi: Ibikubiye muri iyi nyandiko ni ibitekerezo bwite by’umwanditsi

Ifoto yakoreshejwe hejuru yafashwe na Image Rwanda


Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE
Kwamamaza

Special pages
. . . . . .