Uko wasohoka mu isayo y’amadeni y’umurengera

Yanditswe na Aimable Nkuranga
Kuya 21 Nyakanga 2020 saa 08:15
Yasuwe :
0 0

Ubuzima bw’abantu ni magirirane. Kunganirana no gufashanya ubisanga mu mateka y’ikiremwamuntu kuva mu myaka ya cyera cyane. Kugurizanya amafaranga ni kimwe mu biranga ubwo bufatanye buranga abantu hirya no hino ku isi.

Tuvuga ko habayeho kugurizanya mu gihe umuntu ahaye undi amafaranga ategereje kuzayishyurwa nyuma, rimwe na rimwe hiyongereyeho n’inyungu z’ayo mafaranga, ariko nanone birashoboka ko umuntu yagurizwa ibintu cyangwa serivisi akazishyura nyuma. Ibingibi nibyo twita amadeni, cyangwa se imyenda.

Imiterere y’ideni, umwenda cyangwa inguzanyo ituma biryoha cyane mu gihe cyo kurifata kuko bihereza umuntu ubushobozi burenze ubwo asanganywe bityo akabasha gukora icyo yifuzaga gukora. Nyamara ubwo buryohe bw’ideni ntabwo butinda, buhita buyoyoka mu gihe gitoya bugasimburwa n’inshingano zo kwishyura rya deni, ndetse akenshi bikagabanya ubushobozi bw’imibereho umuntu yari asanganywe.

Nk’uko umutwe w’iyi nyandiko ubivuga, turaganira ku bijyanye n’igihe umuntu yamaze gufatwa mu isayo y’amadeni y’umurengera, ndetse n’icyakorwa kugira ngo umuntu asohoke muri iyo sayo. Tuvuga ko umuntu yamaze gufatwa mu isayo y’amadeni y’umurengera, igihe cyose asabwa kwishyura amafaranga arenze ayo abasha kubona, cyangwa se amafaranga ari buhungabanye imibereho ye.

Bishobora kuba ku muntu bitewe n’ideni rimwe ariko riruta ubushobozi bwe, ariko bishobora no kuba bitewe n’amadeni atandukanye. Hari umuntu ubona bigenze gutya, agatangira gufatafata amadeni hirya no hino kugira ngo ubuzima bukomeze, cyangwa se akaguza hamwe kugira ngo ajye kwishyura aho yari yafashe mbere. Iyo bimeze gutyo ntacyo aba arimo gukemura, ahubwo aba abeshya ubwonko bwe gusa.

Zimwe mu ngaruka z’amadeni yamaze kurenga ubushobozi bw’uwayafashe ni uko agabanya cyane ubushobozi bw’amafaranga asanganywe (loss of income) ndetse akenshi akanatakaza imitungo (assets erosion) yari afite. Si imitungo n’amafaranga bihagendera gusa, ahubwo umuntu wamaze gufatwa muri iyi sayo y’amadeni ahura n’izindi ngaruka zirimo kubura umutuzo ku buryo byagera no ku rwego rwo kurwara umuhangayiko (stress).

Imibanire ya bene uyu muntu n’abandi irahungabana, cyane cyane abamugurije, kuko iyo ubushobozi bwo kubishyura bubuze, atangira kubakwepa. Si abamugurije gusa kuko n’abandi bari bamuziho ubushobozi buri hejuru, iyo amaze kubona ko bwagabanyijwe cyane n’amadeni, atangira kubahunga kugira ngo batabona ibibazo asigaye arimo. Bishobora no kugera aho bigira ingaruka ku mubiri zirimo nk’indwara z’umutima, umuvuduko w’amaraso n’izindi.

Niba wowe urimo gusoma iyi nyandiko utekerezako amadeni atangiye kukubana umurengera, ntugende udasomye intambwe watera zikagusayura muri iyi sayo y’amadeni. Ushobora no kuba utaragwa muri iki kibazo wowe ubwawe, ariko kumenya izi ntambwe byagufasha kugira inama inshuti zawe cyangwa abavandimwe uziko bamaze gufatwa mu isayo y’amadeni y’umurengera. Izo ntambwe ni izi zikurikira :

Rekeraho kuguza: Nubwo ibibazo bibaho, ndetse nk’uko twabivuze hejuru kuguza bikaba biryoha kuko biguha ubushobozi bwo gukora ako kanya ikintu washoboraga kuzakora igihe kirekire, ariko ukwiye kumenya ko buri kintu cyose kidakemuzwa amadeni. Niba amadeni menshi cyangwa ideni rimwe ufite uyu munsi ritakoroheye kuryishyura, ntabwo ukwiye kongeramo ayandi. Kuguza hamwe ngo wishyure ahandi nabyo ntabwo aribyo kuko bituma ugira ngo hari icyo wakoze, ukiruhutsa kandi mu by’ukuri icyo uba ukoze kiba ari ukwimura ideni gusa.

Kora konti y’ingoboka: Ibibazo by’ubuzima bihoraho. Ibyatumye winjira mu madeni ubwa mbere n’ubwo bitagaruka mu isura imeze nk’iyo byazanye ubwa mbere, ariko hazaza n’ibindi. Kugira iyi konti y’ingoboka ni ngombwa cyane kuri buri muntu winjiza amafaranga. Iyi konti iba iriho ubwizigame bungana byibura n’inshuro eshatu z’amafaranga urugo rwawe rukenera buri kwezi. Iyo uri muri iyi sayo y’amadeni y’umurengera, birumvikana ko no kubasha kuzigama biba bigoye, ariko inama dutanga ni uko washaka icyo ugurisha mu mitungo ufite, ariko ukagira iyi konti iriho amafaranga ashobora kukugoboka igihe uhuye n’ikibazo kidasanzwe.

Urutonde rwanditse rw’amadeni: Gukora uru rutonde rw’abantu ubereyemo amadeni niyo ntambwe ukurikizaho nyuma y’izi ebyiri twavuze hejuru. Ntabwo ukwiye gusuzugura iyi ntambwe, kuko buriya icyo wavanye mu mutwe ukagishyira ku rupapuro, ukagishyira ahantu ureba kenshi nko muri ajenda cyangwa indi kaye yawe, uba watangiye kugifatira ingamba. Ni urutonde rworoshye rwerekana izina ry’umuntu n’amafaranga umubereyemo. Bose abo wibuka, ibyo bakugurije byose ubyandike kuri uru rutonde.

Hamagara buri muntu uri kuri rwa rutonde: Umaze gukora urutonde rwanditse, urunyuramo uhamagara buri muntu ubereyemo ideni. Guhamagara abo bantu kandi utagiye kubishyura, bisaba kwishyiramo akanyabugabo, ariko ni ngombwa cyane ko ubikora. Abenshi iyo bamaze kubona ko batabashije kwishyura, batangira kwanga kwitaba ababagurije, bagahindura inzira ngo badahura nabo, rimwe na rimwe bakanahindura nimero za telefoni babonekagaho, ariko ibyo ni bibi cyane. Umuntu uteye iyi ntambwe yo guhamagara abamugurije bose, abibonamo inyungu zirenze uko yabitekerezaga kuko bimuha kubohoka, ndetse no kugenda yemye kandi atarabasha kwishyura.

Mu gihe uhamagaye buri umwe muri abo bantu ubigenza utya “Muraho kanaka ? Ideni ryawe ndarizirikana, kandi ndagushimira ko wakomeje kunyihanganira kugeza ubu. Gusa n’ubwo nguhamagaye, ntabwo mpagaze neza muri iyi minsi, ariko ndimo gushakisha ubushobozi ngo mbashe kukwishyura. Ndagusabye ukomeze unyihanganire”.

Uwo muntu iyo mumaze kuvugana, n’ubwo utamwishyuye akomeza kugufata nk’inyangamugayo. Nawe wumva ubohotse, ndetse n’iyo muhuye ntabwo umwihisha. Uwo wahamagaye umuvivure ukomeze no ku bandi kugeza urangije urutonde rwose.

Tangira kwishyura uhereye ku ideni ritoya: Intambwe zose twavuze hejuru n’ubwo ari iza ngombwa cyane, ariko ntabwo zivanaho ya madeni wafashwemo. Gusa izi ntambwe enye zibanza ziguha umutuzo bityo ukabasha gushaka ubushobozi bwo kwishyura ya madeni. Mu gihe utangiye kubona ubushobozi, ukwiye gutangira kwishyura uhereye ku ideni ritoya kuruta ayandi.

Impamvu yo guhera ku ritoya kuruta ayandi, ni uko iyo umaze kuryishyura ubwonko bwawe buva mu bwihebe bugatangira kwiyumvamo akanyabugabo ko burya ya madeni ushobora kuyishyura ukayarangiza. Iryo urangije, uhita ujya kuri rwa rutonde ukarinyuzamo umurongo, bigaragaza ko urivanye mu nzira. Iyo udakoze ibi ugahera ku ideni rinini, udufaranga dukeya ushyizeho ngo uryishyure akenshi tuba nk’agatonyanga mu nyanja cyangwa tugashirira mu nyungu gusa, bityo ubwonko bwawe bukakwereka ko ibyo wakora byose udashobora kurangiza ya madeni.

Ibyo bitera ubwihebe, ntubashe kubona imbaraga zigusubiza gushakisha uko wakwishyura, cyane cyane iyo utekereje ukuntu ayo mafaranga yakuvunnye kuyabona, ariko akaba ntacyo akoze kuri rya deni rinini. Iyi niyo mpamvu ituma nkugira inama ko wishyura uhereye ku ideni ritoya kuruta ayandi, warirangiza ugakurikizaho iritoya mu madeni asigaye, bityo bityo kugeza aho uzayarangiriza.

Mu gusoza iyi nyandiko ndagirango nkubwire ko ukwiye kwita kuri izi ntambwe ndetse ukazikurikiranya uko twazivuze. Nubikurikiza bizagufasha gusohoka muri iyi sayo y’amadeni y’umurengera, ndetse bigushoboze no kuguma uri inyangangamugayo mu nshuti n’abavandimwe.

Bibiliya yo ivuga ko umugiranabi ariwe usaba inguzanyo akanga kwishyura (Zaburi 37:21), ahandi ikavuga ko uguza ahinduka umugaragu w’umugurije (Imigani 22:7). Ahandi itanga inama ko kwishingira abandi bikurura ibyago (Imigani 11:15), kandi koko hari igihe usanga umuntu afashwe muri iyi sayo bitewe n’amadeni yishingiye atari n’aye. Ndakwifuriza gusohoka muri ubu bubata, ukaba mu mudendezo ujyanye n’ubushobozi bwawe. Nukurikiza izi ntambwe eshanu twavuze, uzasohoka muri iyi sayo y’amadeni y’umurengera.

Aimable Nkuranga, ni Umuyobozi w’Ishyirahamwe ry’Ibigo by’Imari iciriritse mu Rwanda (AMIR)


Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE
Kwamamaza

Special pages
. . . . . .