Umukoro utegereje u Rwanda mu kurandura ruswa- Ikiganiro n’Umuyobozi wungirije wa Transparency ku Isi

Yanditswe na Habimana James
Kuya 30 Nzeri 2019 saa 09:12
Yasuwe :
0 0

Raporo yasohowe n’Umuryango urwanya ruswa n’Akarengane ku Isi, Transparency International, yashyize u Rwanda ku mwanya wa gatatu mu kurwanya ruswa mu 2018 n’amanota 56%.

Ugereranyije n’umwaka wa 2017, u Rwanda rwitwaye neza kuko ho rwari rwagize amanota 55%.

Nubwo ruri kuri uyu mwanya muri Afurika, ku rwego rw’Isi ho rwaje ku mwanya wa 48. Umwanya wa mbere uriho igihugu cya Denmark n’amanota 88%.

Igihugu cya nyuma ku Isi ni Somalia n’amanota 10%, naho mu bihugu 10 bya nyuma harimo bitandatu byo ku mugabane wa Afurika.

IGIHE yagiranye ikiganiro n’Umuyobozi wungirije wa Transparency International ku Isi, Rueben Lifuka, asobanura uko abona imyanya u Rwanda rubona ndetse n’impamvu Afurika ikunze gushyirwa mu bihugu bya nyuma.

Rueben akomoka muri Zambia, yagiye kuri uyu mwanya mu 2017, yungirije umunya-Algentine, Delia Ferreira Rubio.

IGIHE: Ubona ari he u Rwanda rwashyize imbaraga mu guhangana na ruswa?

Rueben: Ndatekereza ko u Rwanda ari urwo kwishimira aho rugeze ruhangana n’ikibazo cya ruswa, rwakoze neza mu 2018 kuko rwagize amanota 56% bisobanuye ko rwiyongereyeho inota rimwe ugereranyije n’umwaka wabanjirije uwo, muri Afurika ruri ku mwanya wa gatatu. Impamvu ibi biba ni ukubera ubuyobozi bwiza kandi ahari ubuyobozi bukomeye ubona ko hari ibikorwa.

Ikindi ni uko ahari itangazamakuru rikomeye, imiryango itegamiye kuri leta ikomeye mu kurwanya ruswa, ibi byose bigira icyo bitanga.

Nubwo bimeze gutya kugira amanota 56% ni byiza ku mugabane wa Afurika ariko ntabwo bigomba kwitwa ko ari ikintu gihagije kuko rwanagira 70% cyangwa 75%, hari ibigomba gukorwa mu gukomeza kurwanya ruswa, u Rwanda rugomba guhangana n’abantu bamwe bagikoresha nabi imyanya bafite cyane cyane mu masoko ajyanye n’ibikorwa remezo biremereye.

Bagomba kandi kureba n’uburyo itangwa rya serivisi rikorwa, mu miyoborere myiza. Mu by’ukuri hari ibintu byiza byo kuvugwa bimaze kugerwaho ariko twanavuga n’ibindi byiza byinshi haramutse hagize ibindi bikorwa.

IGIHE: Ni he ubona hashyirwa imbaraga cyane?

Rueben: Ndatekereza ko abanyarwanda n’u Rwanda muri rusange batagomba guheranwa gusa n’amanota 56% bafite ahubwo bagomba gukomeza kuba urugero rwiza mu kurwanya ruswa, hari byinshi byakozwe ariko nta n’igikwiye kuruhagarika kuba rwakora neza.

Bagomba guha kandi imbaraga abaturage mu kurwanya ruswa, kubaka itangazamakuru rikomeye ku buryo ribaza abayobozi bagaragaweho n’ibi bibazo bya ruswa.

IGIHE: Muri raporo musohora kuki buri gihe Afurika iza inyuma?

Rueben: Abaturage benshi ntibarahabwa uruhare mu bibakorerwa kandi ahakunze kugaragara ibibazo bya ruswa usanga ari muri Afurika, Aziya no muri Amerika y’Epfo, ikibazo gihari ni uko usanga umuyobozi arangwaho na ruswa ariko ukabona arongeye aratowe, umuntu urangwaho na ruswa muri Afurika usanga adafatwa nk’umunyacyaha ahubwo usanga bahora bafatwa nk’intwari, rero nitugera aho tuvuga ko tutazongera gusingiza abo bantu aho nibwo ibintu bizahinduka.

Reka nguhe urugero, muri Zambia mu minsi ishize Komisiyo ishinzwe kurwanya ruswa yatangaje ko yahagaritse gukurikirana ikibazo cy’aho yarimo kugenzura iyubakwa ry’inzu 47, yavuze ko impamvu ihagaritse gukurikirana icyo kibazo ari uko itari yashoboye gutahura nyiri izo nyubako, ariko wakwibaza ngo ese ibyo bitangaza by’izo nyubako byari byavuye he?

Usanga akenshi twirengangiza imico nk’iyi, birakenewe ko ahagaragaraye ikibazo cyose cya ruswa kitarekwa ngo kigende gutyo, ntabwo dukwiye kugereranya ibyacu n’iby’ahandi, ntabwo tugomba kumva ko Denmark cyangwa Finland aribo baza imbere, tugomba no kumva ko niba u Rwanda rufite 56% twamenya ko rwanagira 80%, tugomba kuvuga ngo ese ko turi ku mwanya wa gatatu muri Afurika ariko twaza no ku mwanya wa mbere ku Isi, icyo nicyo kibazo ubona kiri kuri uyu mugabane.

IGIHE: Kuba Afurika ikirangwamo abayobozi baramba ku butegetsi, byaba ingaruka zo kwiyongera kwa ruswa?

Rueben: Yego nibyo, kandi kuba abategetsi ba Afurika benshi batinda ku butegetsi si uko baba bafite ibikorwa bikomeye by’iterambere barimo gukorera abaturage babo, abenshi uzasanga barafatiriwe ku butegetsi n’abantu babari iruhande, ndavuga ba bandi babariraho, ikibazo gihari ni uko usanga ba bandi bamwegereye, ba bandi bagushyize ku butegetsi iyo umuyobozi avuze ko agiye kugenda batangira kwibaza ngo ese ubu ni ubuhe butegetsi buzongera kugira icyo buduha, babona ko kuguma ku butegetsi ari umwanya wo gukomeza kurya.

Iterambere ni ikintu gikomeza , ntabwo umuyobozi ubwe yagera ku bikorwa byose ahubwo atanga umusanzu we muri ibyo bikorwa, kuguma ku butegetsi abantu batangira kugusingiza, ugasanga bamwe badashaka ko atagenda kuko baba batabona uko barya.

Rueben agira inama abanyafurika guha ubushobozi abaturage bakigenera ibyo bifuza, abayobozi bakirinda kujya guhisha imitungo yabo ku mugabane w’i Burayi, kuko ariyo izatuma uyu mugabane urushaho gutera imbere.

Afurika ihomba arenga miliyari 50 z’amadorali buri mwaka ajya guhishwa mu bihugu by’i Burayi na Amerika.

Raporo y’Umuryango urwanya ruswa n’Akarengane, Transparency International Rwanda, yo yagaragaje ko mu 2018 hatanzwemo ruswa yitwa nto, ingana n’amafaranga y’u Rwanda 7,717,641,193.

Umuyobozi wungirije wa Transparency International ku Isi yavuze ko u Rwanda rukomeje gushyiramo imbaraga, rwaza mu bihugu bya mbere ku Isi mu kurwanya ruswa

Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE

Kwamamaza

Kwamamaza