00:00:00 IGIHE NETWORK KN KINYARWANDA EN ENGLISH FR FRANCAIS

Icyerekezo cy’amashuri ya TVET u Rwanda ruhanze amaso: Ikiganiro na Paul Umukunzi uyobora RTB

Yanditswe na Ntabareshya Jean de Dieu
Kuya 20 May 2022 saa 07:28
Yasuwe :

Urwego rw’igihugu rushinzwe guteza imbere imyuga n’ubumenyingiro (RTB) rutangaza ko rufite intumbero yo kugira bene ayo mashuri ari ku rwego mpuzamahanga no gufasha umunyarwanda kubasha guhatana aho ari hose ku Isi.

Guverinoma y’u Rwanda yihaye intego ko mu mwaka wa 2024, amashuri y’imyuga n’ubumenyingiro azaba yakira 60% by’abanyeshuri barangije icyiciro rusange ‘Tronc Commun’ bavuye kuri 31.6% bari aho ubu.

Ni urugendo rutoroshye mu gihe cy’imyaka ibiri gusa isigaye kugira ngo iyo ntego igererweho kandi birasaba imbagara ku mpande zose zifite aho zihuriye n’amashuri ya tekinike, imyuga n’ubumenyingiro by’umwihariko RTB.

Umuyobozi Mukuru wa RTB, Eng. Paul Umukunzi yahawe kuyobora uru rwego rumaze umwaka umwe rushinzwe.

Mu kiganiro yagiranye na IGIHE, yagarutse ku ngingo zitandukanye zirimo ibirebana no gutegura integanyanyigisho nshya ikoreshwa mu mashuri ya TVET, kongera ubumenyi abarimu n’ikoreshwa ry’ikoranabuhanga mhagamijwe kwesa umuhigo wa Leta mu guteza imbere uru rwego.

Kuva mutangiye kuyobora uru rwego ni iki mwishimira cyagezweho?

Urwego rwa RTB rumaze umwaka n’amezi agera kuri ane. Rwasigaranye inshingano zo guteza imbere amasomo ya tekinike, imyuga n’ubumenyingiro kugera ku rwego rwa Gatanu, ni ukuvuga mu mashuri yisumbuye.

Kuva uru rwego rwajyaho hamaze kubakwa amashuri agera kuri 86 no kuvugurura ayari ariho kuri ubu agera kuri 416, gushyira mu myanya abarimu basaga 1000, kuzamura ireme ry’uburezi no kugura ibikoresho byigishirizwaho aho hamaze gushorwa asaga miliyari 6 Frw kandi byatanze umusaruro mu kwiyongera kw’abanyeshuri bagana amashuri ya TVET.

Hari kandi kwimakaza ikoreshwa ry’ikoranabuhanga mu mashuri ya TVET ku buryo nta gishobora guhagarika abanyeshuri kwiga no gushyira amasomo yigishwa mu buryo bw’ikoranabuhanga.

Muri gahunda yo guteza imbere tekinike, imyuga n’ubumenyingiro uru rwego rwasinyanye amasezerano asaga 200 n’ibigo by’abikorera mu Rwanda hagamijwe gutanga amahugurwa y’igihe gito ku rubyiruko no kwigira ku murimo kandi abarenga ibihumbi 10 bamaze kuyinyuramo.

RTB kandi mu ntumbero yayo yo guteza imbere ayo masomo no kubaka urwego rwa TVET iri ku rwego mpuzamahanga yasinyanye amasezerano n’Ikigo cy’Abayapani mu guteza imbere TVET y’u Rwanda, Ikigo cy’Abanyakoreya mu guteza imbere ibikorwaremezo muri TVET y’u Rwanda n’Abasuwisi bari muri gahunda yo gutanga ibikoresho, guhugura abarimu no kubaka amacumbi.

RTB yashyizweho hakoreshwa integanyanyigisho imaze imyaka irindwi, gahunda yo kuyivugurura ngo ijyanishwe n’imyuga iri ku isoko igeze he?

Tugitangira nka RTB byabaye ngombwa ko dusubiramo porogaramu zose zigishwa. Izari ziriho twarazihinduye zose kugira ngo dushyireho izijyanye n’uko isoko ry’umurimo rihagaze.

Mu gutegura integanyanyigisho turi kureba uko isoko ry’uyu munsi n’iry’ejo hazaza uko rizaba rihagaze kandi ayo makuru tuyahabwa n’abikorera, abari mu kazi ko hanze n’ibipimo mpuzamahanga bitewe n’uko ikoranabuhanga rigenda ritera imbere.

Twashyizeho porogaramu nshya zitandukanye zigendanye n’ibiciro bitandukanye kandi zanasohotse mu iteka rya Minisitiri w’Intebe igaragaza amasomo mashya kandi ubu turi gukora integanyanyigisho ku buryo abanyeshuri biga muri TVET bazatangira umwaka utaha wa 2022-2023 biga amasomo mashya.

Izi porogaramu zizigishwa zijyanye neza n’aho isoko ry’umurimo rihagaze uyu munsi n’ibipimo mpuzamahanga icyo bigaragaza cyane ko ikoranabuhanga ryo ari ryo rizagena itangwa ry’akazi.

Ni ayahe masomo azibandwaho?

Porogaramu turi gukora bizagera muri Nzeri 2022 zamaze gutunganywa ku buryo uko abanyeshuri bazajya bagenda begera imbera mu myaka y’amashuri bazajya basanga ibiteganyijwe kwigishwa byamaze kuboneka.

Amasomo yacu tuyategura dushingiye ahanini kuri za nkingi z’ubukungu z’Igihugu cyacu ubukungu bwubakiyeho, harimo ibirebana no kubaka ibikorwaremezo aho kuri ubu tuzibanda cyane ku nzu uhereye ku nto kugera ku miturirwa miremire cyane, kubaka ibiraro, ibibuga by’indege, ibibuga binini by’imikino n’ibindi.

Mu birebana n’ingufu harimo amashanyarazi, yaba akomoka ku mazi ay’ingufu zisubira nk’izuba, gaz methane n’ibindi biteganyijwe kwigishwa muri TVET aho bazajya bigishwa n’uko akwirakwizwa, ashyirwa mu nganda n’ahandi.

Umuyobozi Mukuru wa RTB, Eng. Paul Umukunzi, yagarutse ku ngingo zitandukanye zirimo ibirebana no gutegura integanyanyigisho nshya ikoreshwa mu mashuri ya TVET, kongera ubumenyi abarimu n’ikoreshwa ry’ikoranabuhanga hagamijwe kwesa umuhigo wa Leta mu guteza imbere uru rwego

Mu birebana n’ubuhinzi harimo uko hakoreshwa imashini kandi no gutunganya umusaruro ubukomokaho ku buryo wakoroherezwa ku isoko mpuzamahanga. Hari ibirebana n’ubukerarugendo n’amahoteli no gutoza abifuza kurukoramo kuba bakora bigendanye n’ibipimo mpuzamahanga.

Hari kandi ibindi biri kwibandwaho muri ayo mashuri mu birebana n’ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro, ibirebana n’ubwiza ndetse n’ikoranabuhanga aho kuri ubu hari gutegurwa porogaramu zigendanye no gukora porogaramu za mudasobwa ariko ku buryo bugezweho.

Ese porogaramu ziteganyijwe zo kwigisha ibirebana n’indege na gari ya moshi ziri mu byihutirwa ku Banyarwanda?

Kugeza ubu izi porogaramu ziri mu byihutirwa cyane kuko igihugu nk’u Rwanda n’iterambere turiho ntabwo dushaka gusigara inyuma mu iterambere.

Mu kwigisha uba wigisha abazakora ejo n’ejobundi, ugomba kwitegura kuko utategereza ngo gari ya moshi ihagere ubone gutoza abazayikoresha n’abazakora ibirebana n’ibishobora kwangirika kuri yo kandi murabizi ko umushinga wa gari ya moshi muri aka karere ugeze kuri cyane. Natwe turi kwitegura ubu rero kugira ngo abakozi babe babonetse.

Ikindi ni uko muri TVET tutigisha duhanze amaso isoko ryo mu Rwanda gusa, ni yo mpamvu tunafungura amarembo tukanigisha nk’uko n’ahandi mu mahanga bigisha.

Ntabwo dushaka kuvuga ngo ubumenyi dutanga bugarukire aha ngaha ahubwo dushaka ko umunyarwanda agira ubumenyi bumuha amahirwe yo guhangana ku ruhando mpuzamahanga.

Izo porogaramu ni byo ziri gutegurwa ariko kugeza ubu ziri ku rwego rwa Kaminuza, Rwanda Polytechnic aho zamaze gukorwa, ibikoresho byamaze kugurwa ndetse n’abarimu barahuguwe.

Kuringaniza amafaranga y’ishuri bizakorwa bite?

Ni byo koko hari gahunda yo kuringaniza amafaranga y’ishuri yishyurwa ariko ntabwo twavuga ngo ibigo runaka bizajya byishyura ingano y’amafaranga amwe ahubwo bizaterwa na porogaramu byigisha.

Icyo dushaka kuringaniza ni amafaranga yishyurwa kuri porogaramu runaka kandi ni byo turi gukoraho kugira ngo turebe ingano y’amafaranga yakwishyurwa turebye na rwa ruhare Leta iri gushyiramo.

Turi kubikoraho ku buryo umwaka utaha w’amashuri uzatangira noneho ntawe uzasanga hari abishyura amafaranga menshi cyane ariko tubijyanisha n’ireme ritangwa mu mashuri kubera ko uko ushyiramo ibikoresho n’abarimu b’inzobere ari na ko n’ireme rizamuka.

Icyizere cyo kugera kuri 60% by’abanyeshuri bagana TVET mu myaka ibiri iri mbere gishingiye kuki?

Kugeza ubu turi kureba ngo mu myaka ibiri isigaye bizagenda bite kandi twamaze kwitegura, ku buryo muri uyu mwaka w’amashuri ugiye gutangira (2022-2023) hamaze gutegurwa ibisabwa byose ku buryo abanyeshuri bagana TVET baziyongeraho bakagera kuri 45%.

Tumaze igihe dukora ubukangurambaga twigisha abanyeshuri ibyiza byo kugana TVET n’aho ihuriye n’isoko ry’umurimo ari na ho duhera twizera ko tuzabona inyongera ya 15%.

Muri gahunda y’Ingengo y’imari kandi hari gutegurwa ibindi bisabwa byose kugira ngo twitegure guhangana no gutegura umwaka wa nyuma tugana kuri ya gahunda ya NST1 ku buryo tuzabasha kwakira undi mubare uzaba wiyongereyeho.

Ibi kandi bijyanirana no gukomeza gusobanurira urubyiruko amahirwe, uko isoko ry’umurimo ry’ejo hazaza rizaba rimeze kandi ibipimo mpuzamahanga n’ubushakashatsi buheruka bwagaragaje ko hejuru ya 90% by’imirimo izaba ihari ishingiye kuri Tekinike kandi ibyo ni bwa bumenyi butangwa muri TVET.

Ikindi kandi gihari ni uko n’imirimo ihari uyu munsi mu gihe kiri imbere izaba yasimbuwe na tekinoloji, ibyo rero nibyo bituma natwe dukwiye guhindura bitewe n’uko ikoranabuhanga rigenda ritera imbere.

Abarimu bahugurirwa mu mahanga ubumenyi bazana mu Rwanda babukoresha bate?

Ikintu duhora twiga ni uguhugura abarimu kubera ko nabo bigisha tekinoloji bagomba guhugurwa bigendanye n’aho igeze kandi urwo ni rwo rugamba turwana buri munsi kugira ngo badatakara.

Iyo tugiye kugura ibikoresho tugura ibigezweho muri bya bihugu byo hanze, abarimu twoherezayo rero baragaruka ugasanga n’ubundi ibikoresho twaguze nibyo bari barigiyeho ariko bitavuze ko hari n’abo twoherezayo ugasanga wenda ibihugu bagiyemo ntibiri ku muvuguko umwe n’uwacu.

Abo na bo bwa bumenyi barabukoresha mu kwigisha ari na ko turwana no kugira ngo tubone ibikoresho by’ikoranabuhanga na bo bakomeza kwigishirizaho.

Gahunda yo kohereza abarimu kwihugura ntihagarara ahubwo izakomeza uko ubushobozi bugenda buboneka kugira ngo bagende kwihugura bagaruka bagahugura abandi.

Ni izihe ngamba zo guteza imbere amashuri ya TVET afite umwihariko nka Rwanda Coding Academy?

Kugeza ubu hari gahunda yo gukomeza tukagera muri buri Karere tukahashyira ishuri rya TVET rishingiye ku nkingi ubukungu bw’ako Karere bwubakiyeho.

Niba ari akarere karangwamo ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro iryo shuri rikazaba ari cyo ryibandaho, niba ari ubuhinzi hagashyirwamo gahunda zo gukora ubuhinzi bugezweho no gutunganya umusaruro ubukomokaho.

Iyo gahunda yaratangiye ariko ntabwo ari ikintu kizakorwa wenda ngo umwaka umwe gihite kirangira ariko twamaze gutekereza aho amashuri azajya n’ibyo azajya yigisha kandi twizera ko uko ubushobozi buzagenda buboneka tuzagenda tubigeraho.

Ayo mashuri azaba afite inshingano zo guteza imbere uturere kandi azajya akoreshwa no mu guhugura abarimu bo mu yandi mashuri, gusangira ibikoresho n’amashuri yandi azaba ari muri utwo turere kandi ninaho tuzajya dukorera ubushakashatsi kugira ngo haboneke ibintu bishya bihangiwe mu Rwanda.


Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE
Kwamamaza

Special pages
. . . . . .