Ibyihariye ku myaka 18 ya Mukama Abbas mu Nteko Ishinga Amategeko

Yanditswe na Rabbi Malo Umucunguzi
Kuya 13 Nzeri 2018 saa 06:17
Yasuwe :
0 0

Mu 2000 nibwo Mukama Abbas yinjiye mu Nteko Ishinga amategeko, amenyekana nk’umudepite wakunze kuvuga ibintu adaca ku ruhande, muri manda icyuye igihe akaba yari Visi Perezida w’Umutwe w’abadepite, ushinzwe imari n’abakozi.

Nyuma y’urugendo rwe rw’imyaka 18 mu Nteko rubitse amateka ku mikorere yayo ya nyuma ya Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994, IGIHE yamusuye iwe ahazwi nko ku i Rebero, mu Mujyi wa Kigali.

Ni umugabo ufite umugore n’abana bane, gusa ntitwabasanze mu rugo kuko abana bari ku mashuri yabo.

Mukama w’imyaka 56 ubu yatangiye urugendo rw’ubuzima bushya nk’umuyobozi uzajya akurikirana ibikorwa by’Ishyaka Ntangarugero muri Demokarasi (PDI) abereye visi perezida, kuko perezida waryo, Sheikh Musa Fazil Harelimana yamusimbuye mu Nteko Ishinga Amategeko.

Ibi ni bimwe mu byaganiriweho:

IGIHE: Amatora y’abadepite aheruka mwayabonye mute?

Mukama: Amatora yagenze neza cyane, kuko muri iyi manda ugereranyije n’izindi z’ubushije, twabonye noneho abantu biyamamaza ku giti cyabo umubare ushimishije kandi n’andi mashyaka mashya byitwa ko atavuga rumwe na leta, ari Green Party na PS Imberakuri.

Ku buryo amatora uko yagiye agenda, ari abiyamamaza ku giti cyabo n’indi mitwe ya politiki, wabonaga bishimye n’ukuntu inzego z’ibaze zabyifashemo neza.

Ni ikigaragaza ko politiki mu Rwanda imaze gutera intambwe nini cyane, n’imyumvire mu baturage irashimishije. Ariko ibyo byose biterwa n’ubuyobozi bwiza burangajwe imbere na Nyakubahwa Perezida Paul Kagame, bituma n’abaturage nta bwoba bagira bwo kuba mu mutwe wa politiki runaka.

IGIHE: Mwinjiye mu Nteko mu 2000. Mugereranya mute Inteko mwasanze n’iyo musize?

Mukama: Aah! Inteko ninjiyemo mu 2000 twari tutaratora n’Itegeko Nshinga, twari mu bihe by’inzibacyuho. Birumvikana ko twakoraga mu buryo budasanzwe. Ninjiye ndi depite ndi muri Komisiyo y’Ingengo y’imari n’Umutungo by’igihugu. Muri icyo gihe niba ntibeshya yari muri miliyari mirongo… nyuma y’imyaka 18 igeze hafi kuri miliyari ibihumbi bibiri n’igice.

Ni ukubera bwa buyobozi bwiza nakubwiraga. Ibintu byose dukora bishingiye ku ngengo y’imari y’igihugu. Icyo gihe hejuru ya 60% hafi 70% yavaga hanze y’igihugu, ariko icyo nshimira nta na rimwe ibihugu byo hanze byaduhembeye abakozi, bahembwaga mu mafaranga y’abanyarwanda. Ariko ujya wumva ko hari n’ibihugu bibura imishahara.

Ubu noneho tugeze mu kwihaza hafi 68% nyuma y’imyaka 18. Ni kwa kwihesha agaciro Perezida wa Repubulika ahora atubwira.

IGIHE: Uyu mwaka ko mutagarutse mu Nteko ni icyemezo cy’ishyaka cyangwa ni umwanzuro rusange?

Mukama: Oya, maze imyaka 18 ndi mu Nteko Ishinga amategeko, mu ishyaka dufite abanyapolitiki benshi, hari n’urubyiruko rumaze kwitabira ibikorwa bya politiki. Dufite urubyiruko tugomba kwigisha kuko ntituzahoraho iteka ryose, tugomba gutegura abazadusimbura.

Ni icyemezo twafashe mu ishyaka ko hagira undi waza akansimbura ngo agire icyo yakongera mu Nteko Ishinga amategeko. Ni icyemezo cy’ishyaka si igitutu twashyizweho.

IGIHE: Ariko uwagusimbuye Sheikh Musa Fazil si izina rishya

Mukama: Yari muri Guverinoma ntabwo yari mu butegetsi Nshingamategeko. Fazil Perezida w’ishyaka yari minisitiri, ariko ntabwo yari umudepite. Yari mu rwego rushyira mu bikorwa gahunda za guverinoma, agiye aho azajya agenzura abandi yakoranye nabo, mu ishyirwa mu bikorwa rya gahunda ya Perezida, ku ruhande rw’abaturage

IGIHE: Wari Visi perezida w’umutwe w’abadepite, ni iki mwakoze ababasimbuye bazubakiraho?

Mukama: Icyiza cy’inteko ishinga amategeko, abantu bakorera hamwe, twese imihigo tuba tuyisangiye. Icyo navuga, tugitangira ntabwo twagize umwanya wo kwegera abaturage cyane, kubera amategeko menshi yo gusuzuma no gutora, abanyamakuru mu byo mwaturegaga byabaga birimo.

Muri manda turangije twagize akazi kenshi keza ko guhagararaira abaturage kuko twarabasuye cyane, kuba twarasuye utugali twose tw’igihugu, buri mwaka tukajyayo kabiri, byatumye tumenya uko abanyarwanda babaho aho batuye, uko gahunda za leta zibageraho n’uko bazitabira.

IGIHE: Ni iki wumva mutakoze neza?

Mukama : Indi nshingano dufite nyuma yo gutora amategeko, ni ukugenzura ibikorwa bya guverinoma. Icyo navuga tutakoze neza, ni ukuba turangije manda nta muminisitiri tureguza.

Hari igihe Minisitiri yazaga tukamubaza dushingiye ku bibazo twabonye mu ngendo twakoze mu turere dutandukanye, akatubwira ko agiye gushyira imyanzuro mu bikorwa, tukanyurwa, kubera ko atugaragarije ko agiye gukosora ibitaragenze neza.

Ahubwo wenda icyo tutakoze, kuba yaragarutse ubwa kabiri, ubwa gatatu, ntitumufatire icyemezo, ni ugutsindwa twagize kuko njyewe ndi umunyapolitiki sinkunze kunyura kuruhande.

Mfite icyizere ko bagenzi bacu batowe, kuko icyo kibazo cyabaye, bazagira umwanya wo kwegera abaturage cyane no gukurikirana buri rwego icyo rushinzwe, n’uwakoze amakosa akabibazwa.

Ubushize navuze ko Itegeko Ngenga riduha ububasha bwo kugenzura ibikorwa bya giverinoma, hari ingingo ya gatanu, yari ifite inzego nk’eshanu mbere y’uko weguza umuminisitiri, numva ikintu cyakagombye ari ukureba ukuntu bahindura iryo tegeko.

IGIHE : Hari ibihe utazibagirwa wagiriye mu Nteko ?

Mukama : Hari igihe twakoraga tukagera mu rugo saa munani z’ijoro, kandi ntitwinube tukumva ko icyiza warara amajoro ariko ukorera igihugu cyawe.

Ikindi nagombye guheraho ni ugushyira mu bikorwa icyifuzo cy’abaturage, mu gihe badusabaga guhindura ingingo ya 101. Nicyo nagombye guheraho kuko iyo batabisaba, ntituba twaragize amahirwe yo kuyoborwa na Nyakubahwa Perezida wa Repubulika (Paul Kagame) muri iyi manda, kuko we yari yarangije manda ye yateganywaga n’Itegeko Nshinga.

Kuba abaturage barahereye hasi bakabisaba bikagenda neza, n’Imana igashyira impuhwe mu mutima wa Perezida Paul Kagame akabyemera, njyewe rwose reka nkubwize ukuri ni cyo kintu navuga ko cyanshimishije mu buzima bwanjye.

Kuko uko ibyiza byo guhindura iyingingo buri muntu wese arabibona ; ari mu bukungu, mu mibereho myiza, mu miyoborere myiza…

Mukama avuga ko atazigera yibagirwa akazi we na bagenzi be bakoze kaganishije ku Ivugururwa ry'Itegeko Nshinga

IGIHE : Hari amategeko mwatoye ataragiye avugwaho rumwe, nk’itegeko ry’imisoro. Mwabyakiriye mute ?

Mukama : Iri tegeko ryavuzweho ibintu byinshi, ariko icyo nakubwira, u Rwanda rwacu ruzabaho ku bushake n’ingufu z’abanyarwanda.

Iryo tegeko ry’ubutaka, niba dushaka imihanda ya kaburimbo, amazi, amashanyarazi, iterambere, twe nta peteroli yindi dufite, icyo dufite ni ubushake bw’abaturage, kwitanga kwa buri muntu, agatanga umusoro kuko buri muntu aba yizigamira.

Umusoro ni munini ugereranyije n’iki?

Buri mwaka dutanga hafi miliyari 40Frw zo kwishyurira abatishoboye ubwisungane mu kwivuza. Ava he se si muri iyo misoro? Byaba ikibazo utanze umusoro wawe bakawunyereza, ariko igihe ubona icyo wa musoro wabyaye, ntabwo wagombye kwinuba.

Njye nasaba ko iri tegeko umuntu wese yaryumva. None se tuvuge ufite inzu ebyiri, iyo wahisemo guturamo ntabwo bakwishyuza uyu musoro. Ya yindi ukodesha kuki utayisorera kandi ushaka rya terambere ? Rizakorwa na za nkunga z’abazungu? Ibyo twarabirenze.

IGIHE : Hari abanenga ko amategeko mwatoye ari guverinoma yayazanaga mukayemeza gusa. Mwe hari ayo mwazamuye?

Mukama : Guverinoma niyo ishyiraho gahunda y’ibikorwa igomba kugezaho abanyarwanda, Inteko Ishinga amategeko yo ikareba amategeko ajyana n’izo gahunda.

Nko muri iyi manda ishize, amategeko nka 5%-6% ni twe twayatangije, cyane arebama no koroshya gukora ubucuruzi.

Mbere yo kuyemeza tubanza kuyanonosora, ni ukuzuzanya kw’inzego kandi nta kibazo kirimo. Kuba amategeko menshi yarazanywe na guverinoma byo ni inshingano zayo nubwo natwe tubifite mu nshingano.

IGIHE : Mu mitangire y’ibitekerezo mu Nteko, nta ruhare rubamo rw’umutwe wa politiki umuntu akomokamo ?

Mukama : Dutandukanye ibintu, iyo umaze kurahira mu Nteko Ishinga Amategeko, uba ubaye umudepite w’abanyarwanda bose. Ubitandukanye no kuvuga ngo uvuye mu ishyaka runaka, niko Itegeko Nshinga ribivuga.

IGIHE : Ni iki mwumva mwasaba ababasimbuye?

Mukama: Ni ukurushaho kwegera abaturage, bakagerageza gukurikirana ishyirwa mu bikorwa rya gahunda za guverinoma, bigatuma na za nzego zibishinzwe, bamwe batita ku byo bashinzwe, bakumva ko ijisho ribahoraho.

Bizatuma badatekereza gukora amakosa, bakumva ko uyakora afatirwa ibyemezo hakiri kare kuko kunyereza umutungo w’igihugu, nta rwitwazo na rumwe, nta mbabazi na nke.

IGIHE : Ni ibihe bihe bikomeye wanyuzemo nk’umudepite

Mukama : Icya mbere cyari gukora mu bihe by’amacakubiri ashingiye ku ishyaka MDR ya ba Twaguramungu ariko tubasha kubirenga.

Ikindi, Komisiyo ishinzwe kugenzura imikoreshereze y’imari n’umutungo bya Leta (PAC), kugira ngo ishyirweho byaragoranye. Ubundi komisiyo y’Ingengo y’imari n’umutungo by’igihugu niyo yanagenzuraga uko ikoreshwa, ku buryo byatumaga abadepite bavukina cyane.

Abadepite benshi muri icyo gihe barwaye imigongo kubera guhora wunamye. Uwari Umugenzuzi Mukuru w‘imari ya leta twatangiranye nawe yagize icyo kibazo.

Hari bamwe mu bayobozi banze ko PAC ijyaho, bigera aho tubibwira Nyakubahwa Perezida wa Repubulika mu mwiherero wabereye i Rubavu, ategeka abari bayoboye Inteko ati ‘ubundi murayangira iki?’

Icyo gihe nibwo yahise ishyirwaho, ntabwo PAC yatangiriye rimwe n’izindi komisiyo.

Kuva yashyirwaho, ubona ko buri wese yumva ko gucunga neza umutungo w’igihugu ari ngombwa.

IGIHE : Umunsi wakurikiye gusesa Inteko ni iki watekerezaga?

Mukama : Iyo nza kuba narakoze nabi nibwo nari kubabara. Umunyapolitili mwiza ni wawundi ukora, ukarangiza warubahirije indahiro wakoze imbere ya Perezida wa Repubulika. Nta cyiza nko kurangiza imirimo mu cyubahiro.

Cyaba ari ikibazo basesa inteko warakoze nabi, ujyana icyasha kugeza igihe uzapfira, uhorana ipfunwe kugeza igihe uzapfira. Basesa inteko njye numvaga mfite ishema, kuko ntabwo uzahoraho muri uyu mwanya, uko wawugiyeho ni ko uzasimburwa.

IGIHE : Ni izihe mpinduka zabayeho mu buryo mupanga gahunda y’umunsi?

Mukama : Mbere y’uko njya mu Nteko narikoreraga, nakoraga ibintu bituma mbaho, wenda uretse ko atari uku nari meze. Iyo Imana ikuzamuye mu ntera uba uri mu rundi rwego, ariko n’abandi iyo bazamutse aba ari gahunda za nyagasani.

Wenda mbere mbyutse naravugaga ngo ngiye guhura n’abandi badepite hari dosiye tugomba gukemura ku nyungu z’abanyarwanda, ni ko kazi.

Ndajya mu buzima busanzwe nk’uko abandi banyarwanda bababo, mu nteko waryamaga uziko hari imishinga y’amategeko waraye utekereza ko mugomba guheraho, kandi ireba abanyarwanda miliyoni cumi na zingahe.

Twabaga tugomba kuyitekerezaho tukayiha bagenzi bacu uko turi 80, ukabikora wumva uri gukorera abanyarwanda. Bitandukanye n’uko mbyuka ngiye gukora ibyanjye n’umuryango wanjye cyangwa umutwe wa politiki ndimo.

Ubu akazi karagabanuka, uretse n’uko nari Visi Perezida, n’abandi badepite bayoboraga za komisiyo wasangaga ari uko, wiga itegeko uzi ko nirigera mu nteko rusange bashobora kurikugarurira. [Aseka] nta kibi nko kuzana umushinga w’itegeko mu Nteko rusange abadepite bakawanga, ukibaza uti n’amasaha namaze ibi nibyo mbonye? Kari akazi gakomeye cyane.

IGIHE : Mwisanze mute mu buzima bushya?

Mukama : Uyu ni umwanya byibuze wo kuba naruhuka gato, nkaba ndi mu rugo na madamu, ni umwanya wo gusura n’abaturanyi kuko hari igihe ntawubonaga. Nabyo biratuma ngaruka muri bwa buzima rusange, ngire umwanya wo gukora imirimo yo mu rugo, wo gutekereza n’ibindi.

Gusa igihugu cyanjye gihora ku mutima, tuzakomeza gukorera igihugu aho tuzaba turi hose.

Uyu mugabo yari amaze imyaka 18 ari Umudepite mu Nteko Ishinga Amategeko y'u Rwanda

Kwamamaza

Kwamamaza

Kwamamaza

TANGA IGITEKEREZO

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE

Kwamamaza

Kwamamaza