IGIHE.com > Amakuru > U Rwanda
Mu Itegeko Ngenga rishya igihano cyo kwicwa cyasimbuwe na burundu bw’umwihariko

Mu Itegeko Ngenga rishya igihano cyo kwicwa cyasimbuwe na burundu bw’umwihariko


Yanditswe kuya 1er-08-2012 - Saa 12:00' na Hitimana M.

Nyuma y’aho Perezida wa Repuburika y’u Rwanda ashyiriye umukono ku Itegeko Ngenga rishyiraho igitabo cy’amategeko ahana mu Rwanda, twegereye umunyamategeko atubwira bimwe mu bishya biri mu itegeko risimbura iryo mu 1987, aho muri iri tegeko harimo ko igihano cyo kwicwa cyasimbujwe gufungwa burundu bw’umwihariko.

Perezida wa Repuburika yashyize umukono ku itegeko rishya ku itariki ya 2 Nyakanga 2012. Ariko rikiri umushinga, abenshi bagarukiraga gusa kuvuga ko u Rwanda rugiye kwemerera gukuramo inda, byagiweho impaka n’abantu batandukanye, abanyamadini n’imiryango imwe n’imwe itegamiye kuri Leta, nyamara hariho n’ibindi byinshi byashyizwemo.

IGIHE cyifashishije umunyamategeko Me Kizito Safari, Umwunganizi mu Rugaga rw’Abavoka b’i Kigali, adufasha kumva zimwe mu mpinduka ziri mu gitabo cy’amategeko ahana y’u Rwanda.

Me Kizito avuga ko mbere na mbere ko ibyo abantu benshi bise ko u Rwanda rwemera gukuramo inda atari byo, ahubwo ari icyaha gihanirwa n’amategako ndetse biri mu byaha bikomeye nk’uko ingingo ya 165 rivuga.

Ariko hariho ingingo ziteganywa n’itegeko zatuma ukuyemo inda cyangwa ubimufashijemo bataryozwa icyaha. Itegeko nimero 165 rigaragaza ko umugore yatwaye inda atayishaka kubera gukoreshwa imibonano mpuzabitsina ku ngufu ; kuba yarashyingiwe ku ngufu ; kuba yatewe inda n’uwo bafitanye isano ya hafi kugera ku gisanira cya kabiri no kuba inda itwiswe ibangamiye cyane ubuzima bw’u cyangwa ubw’umubyeyi ; icyo gihe yifashisha abanyamategeko n’abaganga inda ikavanwamo.

Ku mpungenge zo kubona abanyamategeko byatinda, Me Kizito avuga ko hateganyijwe ko umugore uzanye ikibazo, aricyo gihabwa umwanya wa mbere mu gucyemurwa mu buryo bwihuse.

Haje igihano cya burundu cy’umwihariko

Mu mategeko ahana y’u Rwanda, igihano cy’urupfu cyateganywaga n’amategeko ya cyera cyakuweho, hazanwa ikindi gihano gishya ari cyo gifungo cya burundu cy’umwihariko, igihano kiruta ibindi byose mu mategeko ahana y’u Rwanda.

Umuvigizi w’inkiko Kaliwabo Charles, yasobanuye ko aho iki gihano gitandukaniye n’igufungo cya burundu gisanzwe, ni uko ugihawe yamburwa uburenganzira bumwe na bumwe bugenewe abandi bagororwa, nko kubanyirizwa igihe cyo gusurwa cyangwa agafungirwa ahantu ha wenyine.

Igihe cy’imisazire y’ibihano by’ibyabaha cyariyongereye

Ibintu bishya bigaragara mu gitabo cy’amategeko ahana, igihe cy’imisazire y’ibyaha cyariyongereye kiva ku mwaka 1 kugera ku 10 byariho cyera bijya ku myaka 2 kugera kuri 30 mu mategeko mashya bitewe n’uburemere bw’icyaha runaka. Ingingo ya 90 irabiteganya ikabisobanura neza. Ibi na byo bica umuco wo kudahana kuburyo uwakoze icyaha bitewe n’uburyo birutana igihe yazafatirwa cyose yazabazwa mu butabera ibyo yakoze.

N’abandi bazajya bakora imirimo nsimburagifungo

Me Kizito avuga ko amategeko ahana mu Rwanda, ibyaha byagabanyirijwe ibihano, aho hari aho hateganywa imirimo nsimburagifungo n’ubwo abenshi bayimenye ikorwa n’abakoze bakirega icyaha cya Jenoside yakorewe Abatutsi, ubu hari uburyo buteganywa ko n’abandi bahamwe n’ibindi byaha bajya bagabanyirizwa igifungo, igihe kimwe bakakimara bafunze ikindi gihe bakakimara muri iyo miromo ifitiye igihugu akamaro.

Haje itegeko rihana ingengabitekerezo ya jenoside

Amateka u Rwanda rwanyuzemo ya Jenoside yakorewe Abatutsi na yo hari ibyo yazanye mu mategeko bitigeze mu gihe cya kera. Ingingo y’116 mu mategeko ahana mashya ivuga ko umuntu wese ugaragaje mu ruhame haba mu mvugo, mu nyandiko, mu mashusho cyangwa ubundi buryo ubwo ari bwo bwose ko atemera Jenoside yakorewe Abatutsi, uyipfobya, ugerageza gusobanura cyangwa kwemeza ko yari ifite ishingiro cyangwa uhishira cyangwa wonona ibimenyetso byayo ahanishwa igifungo kirenze imyaka itanu (5) kugeza ku myaka icyenda (9).

Mu ngingo ya 117 ho hateganyijwe ko umuntu wese wiba imibiri y’abazize Jenoside yakorewe Abatutsi cyangwa ibimenyetso biri mu rwibutso rw’abazize jenoside yakorewe Abatutsi, ahanishwa igifungo kuva ku myaka icumi (10) kugeza ku myaka cumi n‟itanu (15) n’ihazabu y’amafaranga y’u Rwanda kuva ku bihumbi magana atanu (500.000) kugeza kuri miliyoni ebyiri (2.000.000).

Iyo ari ishyirahamwe rikoze ibyaha birebana na Jenoside, rihita riseswa.

Umugabo ufashwe asambana ahanwa kimwe n’umugore

N’ubwo hari byinshi bishya kuburyo ntawabivuga ngo abirangize, mu itegeko ngenga rishya rigena igitabo cy’amategeko ahana, rifata kimwe umugore n’umugabo. Itegeko rya cyera ryavugaga ko umugore ufashwe asambana, ahanishwa igifungo cy’ukwezi kugera ku mwaka na ho umugabo agahanishwa ukwezi kumwe kugera ku mezi atandatu, kandi umugabo akaba yarashoboraga no kuba yacibwa amafaranga 1000 bikaba birarangiye. Ubu itegeko rya 245 umugore n’umugabo bafatirwa mu busambanyi bahanwa kimwe ; hateganyijwe igifungo kuva ku mezi atandatu kugera ku mwaka.

Ibibera ahandi ku Isi, u Rwanda ntirwafunze amaso

Kuko u Rwanda atari akarwa hari ibintu biri kubera mu bindi bihugu, u Rwanda rutigeze mu bihe byo hambere.

Me Kizito agaruka ku byaha byinshi bishya byagiye ahanini biteganywa hitawe ku bihe u Rwanda rugezemo n’aho ibindi bihugu bigeze. Hari ibyaha nk’ibyiterabwoba, iby’intambara, iby’icuruzwa ry’abantu, n’ibindi n’ubwo mu Rwanda byaba bitarahagera birateganywa uburyo bwo kubihana.

U Rwanda ariko nta cyo ruvuga ku gusezeranya ku babana bahuje ibitsina, aho ubu ibihugu bimwe bibyemera ibindi bikabigira amahano.

Mu ikoranabuhanga rimaze gukataza mu Rwanda, na ho hari ibihano biteganyirizwa uwakoreramo ibyaha.

Ibindi birimo

Ibindi abantu bakwiye kumenya, ubu amategeko ahana umuntu uwo ari we wese ushobora gutukana, haba ari mu ruhame cyangwa se ahiherereye. by’umwihariko iyo bigeze ku bayobozi b’idini itegeko rya 279, riteganya ko umuntu watuka, wakubita cyangwa wakomeretsa uhagarariye idini bitewe n’uburyo byakozwemo ashobora gufungwa kuva ku mezi atandatu kugeza ku myaka itanu.

Abajijwwe impungenge abona ku itegeko ryamaze kwemezwa, Me Kizito yatangaje ko ibibazo bitahita bigaragara, byagaragara ritangiye kwifashishwa mu butabera. Agaragaza ko we abona rikoze neza ryita ku Itegeko Nshinga mu myandikire riri mu ndimi eshatu zemewe gukoreshwa mu Rwanda, kandi rigasesengura cyane ibyaha bishobora gukorwa.

Me Kizito ati “Amategeko ntabereyeho guhana gusa, itegeko ribereyeho kuzana ituze mu Rwanda, kandi uko ryanditse ibyaha hafi ya byose byarateganyijwe.”

Hejuru ku ifoto : Me Kizito Safari

TANGA IGITEKEREZO

ANDIKA ICYO UTEKEREZA KURI IYI NKURU

AMATEGEKO AGENGA IYANDIKA RY'IGITEKEREZO CYAWE:
Witandukira kubijyanye n'iyi nkuru; wikwandika ibisebanya, ibyamamaza cyangwa bivangura; wikwandika ibiteye isoni,
Wifuza kubona byihuse ibivugwa/ibisubizo ku gitekerezo cyawe, andika email yawe ahabugenewe.
Igitekerezo cyawe kigaragara nyuma y'isuzuma rikorwa na IGIHE.com
Ibi bidakurikijwe igitekerezo cyanyu gishobora kutagaragara hano cyangwa kigasibwa, Murakoze!

IBITEKEREZO